دروازه بانی خبر
اولین نظریه پرداز دروازه بانی
اصطلاح "دروازهبانی" (Gatekeeping) برای اوّلین بار در سال 1947 توسط یکی ازمتخصّصان حوزه روانشناسی اجتماعی به نام کورت لوین (Kurt Lewin) به کار برده شد. نظریهی لوین برای درک این موضوع به وجود آمد که چگونه یک نفر می تواند تغییرات اجتماعی گسترده ای در جامعه به وجود آورد. لوین در تحقیقاتی که در زمینهی عادات غذایی انسان انجام داد، به این نتیجه رسید از آنجا که غذا قبل از رسیدن بر سر میز غذا از کانالهایی عبور میکند، تغییر عادات غذایی برابر با تغییر دادن غذاهایی است که از این کانالها عبور میکنند. مراکز خاصی در این کانال ها قرار دارند که نقشی مانند دروازه دارند و محلی برای اتخاذ تصمیمات قلمداد می شوند. لوین معتقد است چگونگی عبور مطالب از کانالها، به میزان زیادی به عملیاتی که در محل دروازه بر روی آن ها صورت میگیرد، بستگی دارد و در نتیجه، نمود مطلب قبل و بعد از محل دروازه، کاملاً متفاوت است.
مفهوم دروازهبانی
دروازه در وسایل ارتباط جمعی، محل عبور جریان اطلاعات و اخبار است. دروازهبانی، فراگرد کنترل جریان و گردش اطلاعات در سیستم های گوناگون اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی است.
«هر وسیلهی ارتباط جمعی، اعم از روزنامه، رادیو، تلویزیون و ... باید در بین حوزه گسترده ای از دادههای خبری و اطلاعاتی که دنیای امروز درگیر آن است، دست به گزینش زند، زیرا هرگز قادر نیست تمامی حوادث را منعکس نماید.» معمولاً تصور میشود که دروازه بانی، انتخاب خبر برای روزنامه است، ولی دروازهبانی خبر، چیزی بیش ازیک انتخاب ساده است.
تعریف دروازه بانی از دیدگاه محققان
تعریف "تیچر" از دروازه بانی: «فرآیند گسترده ای ازکنترل اطلاعات، شامل تمام جنبه های رمز گذاری پیام، نه فقط انتخاب، بلکه ممانعت از نشر، انتقال، شکل دهی، ارایه و عرضه، تکرار، زمان بندی درطول مسیر انتقال از منبع به گیرنده است. به عبارتی دیگر، دروازهبانی شامل تمام جنبه های انتخاب، نگه داشتن و کنترل پیام است.»
تعریف دروازه بانی از دیدگاه "میکاییل گامبل و تری کوال گامبل" : «هر شخصی که توانایی محدود کردن، تفسیر یا دوباره تفسیر کردن اطلاعات ارسالی توسط رسانه یا دریافتی از آن را دارد، دروازهبان تلقی میشود.»
شومیکر به بیانی ساده، دروازه بانی را این گونه تعریف نموده است: " گزینشگری فرایندی است که طی آن میلیاردها پیام در سراسر جهان خلاصه و به صد ها پیام تغییر شکل یافته تبدیل می شوند و به اشخاص مفروض در یک زمان مفروض می رسند."
دروازهبانان آشکار و پنهانی در انتخاب پیام، حذف پیام و تغییر شکل پیام دست دارند. مثلاً هر کدام از دست اندرکاران تولید پیامهای خبری وسایل ارتباط جمعی، می توانند نقش یک فیلتر را در تبدیل یک واقعیت به اطلاعات ایفا کنند و این اطلاعات که محتوای پیامهای خبری این وسایل است، اغلب از فیلترهای گوناگون عبور میکند. ویلبر شرام دربارهی اهمیت کار دروازه بان می گوید: «در کشورهای در حال توسعه، فرایند انتقال اطلاعات از حاکمان به مردم و بالعکس و همچنین بین مردم، آشکارا به دروازه بان بستگی دارد» .
جان بیتنر (John Bittner) سه وظیفه دروازه بان را مشخص میکند که عبارتند از:
1. محدود کردن اطلاعات دریافتی از طریق جرح و تعدیل آن
2. توسعه حجم اطلاعات دریافتی با افزودن وقایع و ایده ها
3. تفسیر دوباره و تنظیم مجدد اطلاعات
"مک شین"(1979)، برای خط تولید خبر مدلی ارایه کرده که کل جریان را به سه مرحله تقسیم میکند:
1. جمع آوری اخبار؛
2. گزینش اخبار؛
3. بررسی اخبار. ( بیشتر کار دروازهبانی در مرحله سوم صورت میگیرد. )
ارزشهای خبری
تایید خبر توسط فرد خبره و یا ایجاد مانع در عبور آن، صرفاً به سلیقه شخصی برنمیگردد، هرچند دیدگاههای شخصی نیز بر این گزینش تا حدودی اثر گذارند اما معیارهایی وجود دارند که راهنمای این تصمیمگیرِیها هستند و تحت عنوان ارزشهای خبری شناخته میشوند.
برخی از این معیارها در امر دروازهبانی عبارتند از:
1. اثرگذاری(Impact)؛ یعنی اینکه رویدادی بر روی تعداد زیادی از افراد جامعه، در زمان حال یا آینده، تاثیری داشته باشد؛
2. شهرت(Fame)؛ اخباری که در مورد اشخاص حقیقی یا حقوقی شناختهشده در جامعه وجود داشته باشد؛ حایز ارزش است؛
3. برخوردها و تضادها(Conflict)؛ اخباری که حاوی اختلاف یا تضاد میان افراد، گروهها، اقوام و .. باشند، دارای ارزش خبری برخورد هستند.
4. استنادها و شگفتیها(Oddity)؛ از جمله ارزش های خبری، اخبار یا رویدادهایی است که شامل امور غیر عادی، عجیب و نادر باشند؛
5. بزرگی و فراوانی(Magnitude)؛ اخباری که آمار بالایی را در مورد خاصی بیان میکنند، از ارزش خبری فراوانی برخوردار میباشند؛
6. مجاورت (Proximity)؛ اخباری که به وقایع فرهنگی و جغرافیایی جامعهای نزدیک باشند، برای آن جامعه از ارزش خبری مجاورت برخوردارند.
7. زمان یا تازگی رویداد(Timeliness)؛ رویدادی که تازه و جدید باشد، دارای ارزش خبری تازگی میباشد.
مدل های دروازهبانی
* چهار مدل دروازهبانی از نظر دوریس گریبر (Doris graber) عبارتند از:
1. مدل آیینه ای (Mirror Model) : اخبار باید انعکاس دقیقی از واقعیت باشد.
2. مدل حرفه ای (Professional Model) : حرفه ای های رسانه باید خودشان را در معرض حوادثی که در گوشه و کنار جهان اتفاق می افتد، قرار دهند و مهم ترین و جالب ترین وقایع را برای پخش انتخاب کنند.
3. مدل سازمانی (Organization Model) : این مدل می گوید که تعیین ارزش خبری مناسب، بر اساس فشارها و فرایندهای سازمانی در کسب و کار خبری است. این مدل، بر افزایش تعداد مخاطبان تلویزیون تمرکز دارد.
4. مدل سیاسی (Political Model) : این مدل فرض را بر این قرار داده است که تصمیمات خبری بر اساس تمایلات سیاسی افراد درگیر در این گونه مسایل است (نخبگان دموکرات به گرایشات لیبرالی و دموکرات های مردمی به گرایشات محافظه کارانه معتقدند).
* مدل باس (Buss)
باس درسال 1969 ایده اش را بدین صورت مطرح کرد که تمام دروازه بانان به یک شکل، عمل دروازهبانی را انجام نمیدهند. او مدلی ارایه کرد و آن را "جریان داخلی دو مرحله ای دروازهبانی" نامید. دروازه بانی به دو دسته تقسیم میشود:
1. "خبر جمع کنها" (News gathers) : شامل نویسندگان، گزارشگران و سردبیران محلی هستند و کار آن ها تنظیم اخبار خامی است که از مجراهای گوناگون به دست آنها میرسد.
2. "پردازندگان خبر" (News processors) : که خبر تنظیم شده را به محصول نهایی آماده برای چاپ تبدیل
می کنند. "پردازندگان خبر" شامل سردبیران کل و مترجمان هستند.
* مدل دیوید مینینگ وایت
در این مدل از منابع خبری، چهار خبر فرستاده شده است. ولی در برخورد با دروازه، خبرهای یک و چهار بخت عبور نیافته اند و دروازه بان مانع عبور آنها شده است و فقط دو مقوله خبری دو و سه به مخاطب رسیده اند.
* مدل وستلی و مک لین
در سال 1957 وستلی و مک لین، مدلی تلفیقی از نظریه های "دروازهبانی خبر به عنوان یک فعالیت سازمانی و نظریه ABX نیوکام" ارایه دادند.
_ در این مدل X نشانهی هر رویداد و واقعه ای در محیط اجتماعی است که ارتباط با آنها از طریق رسانه ها صورت میگیرد.
_ A، نقش مبلغ و حمایتی دارد و اشاره دارد به افراد یا سازمان هایی که درباره X حرفی برای گفتن دارند. A
می تواند یک سیاستمدار، تبلیغات چی یا منبع خبر باشد. به طور کلی، A یک ارتباط گر هدفمند
(Purposive Communicator) است.
_ C، یک سازمان رسانه ای یا افراد داخل آن سازمان است. او برحسب " نیازهای مخاطب" X های مختلف را مستقیما و یا از طریق A دریافت می کند و به عبارتی "ارتباط گر غیرهمدفمند" است.
_ B یا گروه مخاطبان نیز کار گزینشگری را ادامه میدهد و در میان اخبار ارایه شده، با توجه به نیازهای خبری خود، عمل گزینش را انجام میدهد .
* مدل ویندال و مک کوییل
در سال 1981 مدل دروازه وایت توسط ویندال و مک کوییل به صورت نمودار نشان داده شد. در این مدل،
دروازه بان می تواند یک یا چند نفر باشد که به طور هماهنگ عمل می کنند. دروازهبانی خبری، ماهیتی بسیار درونی و ذهنی دارد و عملکرد آن براساس تجربیات، نگرش ها و انتظارات شخص دروازه بان است. محدودیت مدل این است که به موضوع "چند دروازه بان، نقطه نظرهای متفاوتی دربارهی جمع آوری، شکل دهی و نحوهی ارایه پیام خواهند داشت؟" توجه نکرده است.
_ بدیعی، نعیم (1369). معیارهای گزینش خبر: کدام خبر،چرا؟ فصلنامه رسانه، شماره1، سال اول
_ بروجردی علوی، مهدخت (1380). دروزاه بانی خبر چیست و دروازه بانان کیستند؟ روزنامه نگاری حرفه ای، مجموعه مقالات، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانهها.
_ زمانی، هادی؛ کلید رسانهها، اصفهان، شهید فهمیده، 1385، چاپ اول، ص50.